اهلیت در حقوق به چه معناست
اهلیت در حقوق به چه معناست
اهلیت تمتع برای انسان با به دنیا آمدن و زنده بودن آغاز میشود و با مرگ پایان میپذیرد.
اهلیت در حقیقت همان صلاحیت شخص است برای این كه حقی را دارا شود و آن را به موقع به اجرا گذارد یا در برابر دیگری مكلف به انجام كاری شود.این اهلیت در علم حقوق به دو قسمت تقسیم میشود.
یكی این كه شخص از نظر دارا بودن حق و مجبور بودن به وظایفش صلاحیت داشته باشد كه به آن «اهلیت تمتع» میگویند.
اهلیت تمتع برای انسان با به دنیا آمدن و زنده بودن آغاز میشود و با مرگ پایان میپذیرد.البته این حكم استثنائاتی هم دارد، اهلیت تمتع برخی از اوقات ممكن است به سبب عوارضی غیر از مرگ هم به وجود آید.
مثلاً فساد اخلاق، ورشكستگی، محكومیت به جنایت و برخی از جنحهها كه موجب میشوند انسانی نتواند سمت قیمومیت را برای خود بگیرد. مثل شخص ورشكستهای كه نمیتواند در داراییهای خود دخل و تصرف كند.یا ازدواج موجب میشود كه زن نتواند بدون رضایت شوهر سمت قیمومیت را بپذیرد(ماده 1233 قانون مدنی) و یا این كه آزادی زن در اختیار كردن منزل و شغل در نتیجه ازدواج تا حدی محدود میگردد(ماده 1114 و 1117 قانون مدنی) و یا این كه بچهای كه به سبب رابطه نامشروع به دنیا آمده باشد از حق انتساب به پدر و مادر خود و در نتیجه حق ارث محروم میگردد. (ماده 1167 قانون مدنی) ماده 956 از قانون مدنی: «اهلیت برای دارا بودن حقوق با زنده متولد شدن انسان شروع و با مرگ او تمام میشود.»
حكم این ماده در قانون به طور مطلق بیان شده است. در اینجا به نظر میرسد قانونگذار میخواهد اصل مهمی را مورد تأكید قرار دهد و آن، اصل برخورداری از همه مردم از حقوق مدنی است.
همچنین این ماده اصل دیگری را نیز در بردارد كه آن مساوی بودن كلیه افراد در برابر حقوق است و تصریح هم دارد: «هر انسان متمتع از حقوق مدنی خواهد بود.»
به عبارت دیگر افراد جامعه بدون داشتن هیچ امتیازی از داشتن حقوق مدنی بهرهمند هستند، حال هر كجا ساكن باشند یا هر میزان توان مالی تحصیلی و سلامت داشته باشند.و یا از بعد دیگر مثل اینكه هر كس میتواند مالك شود، موجر یا مستاجر، داین یا مدیون، وارث یا مورث باشد و به عنوان والدین یا اولاد دارای حقوق بشود مگر این كه قانون در مورد حق خاصی استثنایی قائل شده باشد.
اصل تساوی مردم در حقوق با این كه از لحاظ فلسفی كاملاً قابل توجیه است، در عمل قیود و حدودی بر خود میگیرد چنان كه طفل نمیتواند وصیت كند و كسی هم نمیتواند از طرف او این كار را بكند.
همچنین ماده 957 كه جنین را متمتع از حقوق مادی دانسته است، در عمل ناظر بر حقوق مالی است و جنین از حقوق غیر مالی متمتع نمیشود. از طرفی اهلیت تمتع ناظر بر دو دسته از حقوق است؛ یكی حقوق سیاسی و دیگری حقوق مدنی.
حقوق مدنی را كه مطرح كردیم، اما حقوق سیاسی مثلاً درباره حق انتخاب كردن و حق انتخاب شدن یا حق ورود در استخدام دولت یا حق احراز منصب وزارت شرایطی را كه از برای تمتع از این حقوق لازم است معین كرده و هر كس آن شرایط را دارا نباشد، نمیتواند از این حقوق بهرهمند گردد.
محمدعلی میرزاخانی اندریان